025-32401545 info@mfos.ir

باسمه تعالی

اهداف و برنامه رشته فقه معاملات اقتصادی

مقدمه

یکی از دغدغه های اصلی جوامع امروز بشری رشد و پیشرفت اقتصادی و بالا بردن توان تولید ثروت و در نتیجه افزایش رفاه اجتماعی مردم است و مهمترین شاخص موفقیت یک نظام اجتماعی هم میزان توانایی اش برای تحقق هدف مذکور شمرده می شود. علم اقتصاد و مبانی آن یعنی مکتب و نظام اقتصادی، علم کشف برنامه ها و مدل های رشد و توسعه اقتصادی و پیاده سازی آن متناسب با شرایط هر جامعه است. از آنجا که قوانین اسلام نیز علاوه بر ارائه برنامه رستگاری اخروی، متکفل ارائه برنامه برای حیات طیبه معنوی و مادی در دنیاست و بخش اعظم شریعت و فقه اسلامی به برنامه های مرتبط با روش زندگی دنیایی، از سیاسات و معاملات می پردازد لازم است جوامع اسلامی در بحث رشد و توسعه اقتصادی، مدلی را که منطبق با شریعت و قوانین اسلام است ارائه و اجرا کنند؛ مدلی که هم به تحقق اهداف و ارزشهای اسلامی کمک کند و هم قوانین اسلام به وسیله آن اجرا گردد.

با این مقدمه می توان دریافت که از مهم ترین وظایف حوزه های علمیه و فقیهان شیعه در عصر امروز بررسی مدل های مطرح در علم اقتصاد و نظام های اقتصادی و مدل های رشد و توسعه اقتصادی جوامع و نهایتاً تدوین و تنظیم مدل مناسب برای جوامع اسلامی بر اساس فقه اسلامی و مکتب اهل بیت ع می باشد. رشته فقه اقتصادی با هدف فوق برنامه ریزی شده است.

رشته فقه معاملات اقتصادی و ضرورت آن

ولی با عملیات استخراج مدل اسلامی اقتصاد و نحوۀ تحقق آن، کار فقه و فقیهان تمام نمی شود. زیرا گام بعد، تبدیل این مدل به قانون قابل اجراست. این کار در جوامع امروز توسط حقوقدانان آشنا با مباحث اقتصادی انجام می شود.  رشته حقوق اقتصادی در دانشگاه های امروز دنیا به این منظور طراحی شده تا حقوقدانان آشنا مباحث اقتصادی، به تدوین قوانین اقتصادی منطبق با مدل های اقتصادی مورد نظر آن جامعه اقدام کنند.

از این رو، لازم است در نظام اسلامی نیز گروهی از فقیهان متبحر در فقه معاملات، ضمن کسب آشنایی با دانش اقتصاد- بدون نیاز به توان تولید علم در  این بخش- به طور عمیق با سیستم های حقوقی و روش های قانون گذاری آشنا شده تا بتوانند بر اساس مبانی فقه اسلامی، به تدوین قوانین لازم برای تحقق مدل اقتصادی تولید شده توسط فقیهان و اقتصاددانان مسلمان بپردازند و انواع قراردادهای مورد نیاز در امور اقتصادی را منطبق با فقه اسلامی تنقیح و یا ابداع کنند. هدف رشته فقه معاملات اقتصادی تربیت فقیهانی توانمند برای ایفای این نقش و وظیفه می باشد.

با این توضیح روشن می شود که اولاً، وجود فقیهان متبحر در فقه اقتصاد که به کار تولید علم در بخش برنامه های توسعه اقتصاد از دیدگاه اسلام مشغول اند ما را از فقیهانی که با تخصص در عرصه های حقوقی، به تبدیل این برنامه ها به قوانین قابل اجرا اقدام کنند بی نیاز نمی سازد. به بیان دیگر، پیچیدگی عرصه های حقوقی و قانونگذاری- که آن را امروز به صورت یک تخصص کاملا متمایز تبدیل کرده- ایجاب می کند که فقیهانی بر بعد حقوقی و قانونگذاری معاملات اقتصادی متمرکز شده و به صورت تخصصی به این نیاز پاسخ گویند.

و ثانیاً، اجتهاد فقیهان فقه معاملات، اجتهادی صرفا صوری، شکلی و تعبدی و بدون توجه به نظریه های اقتصاداسلامی نیست؛ بلکه این دسته از فقیهان، با آشنایی کامل با فقه اقتصاد اسلامی، در صدد تدوین قوانینی بر اساس فقه معاملات هستند که بتواند نظام اقتصادی اسلام را به شکل قوانین قابل اجرا ارائه نماید.

محدوده رشته

این رشته انواع معاملات اقتصادی زیر را مورد بررسی قرار می­دهد.

معاملات مرتبط با:

  • بازار کالا و خدمات( مثل بیع کالای نهایی، اجاره اعیان و اشخاص جهت خدمات مصرفی)
  • و در بازار کار(مثل اجاره اشخاص جهت تولید کالا)
  • و در بازار پول(قرض الحسنه و انواع تامین مالی کوتاه مدت.)
  • و در بازار سرمایه(مبادلات سهام و اوراق بهادار و تامین سرمایه بلند مدت) و نهادهای مربوط به هر یک انجام می شود.

دروس ارائه شده در این رشته شامل دروس فقه اقتصادی، حقوق اقتصادی و آشنایی با موضوعات اقتصادی است. مباحث اقتصادی شامل تولید، مصرف، توزیع است که در آن فعالیت های: اقتصادی بازار داخلی و بین المللی، فعالیت اقتصادی دولت، فعالیت اقتصادی خیریه ها مورد بحث و بررسی قرار می­گیرد. بخشی از این فعالیت­ها که عمدتا در بازار شکل می­گیرد به معاملات اختصاص دارد.

دوره زمانی

دوره زمانی رشته فقه معاملات اقتصادی ۴ سال است. در طول این دوره، دانش پژوهان دو درس فقه و اصول را به صورت هر روزه خواهند داشت. و دروس عمومی و آکادمیک به صورت درس های دو واحدی هفته ای ۶ تا ۸ واحد ارائه خواهد شد. طلابی که ا ین دوره را با موفقیت طی کنند، مطابق شرایط تعیین شده برای ورود به مقطع پژوهشی پذیرش می شوند

برنامه دروس رشته

در این رشته هم مانند رشته فقه اقتصاد، دروس در دو بخش دروس آکادمیک و دروس اصول و فقه برگزار می شود.

درس خارج اصول در این رشته-مانند سایر رشته ها- از دروس هر روزه است که با توجه با اتمام مباحث الفاظ و مفاهیم در مقطع گذشته، ادامه آن از عام و خاص و یا مباحث قطع و ظن به صورت منقح ارائه خواهد شد.

سایر دروس این رشته در بخش های زیر ارائه می شود:

بخش اول:  دروس خارج فقه متعارف و مسائل مستحدثه

این بخش به ترتیب در دو مرحله آموزشی و آموزش پژوهش محور هر کدام به مدت دو سال ارائه می شود:

مرحله اول: دوره خارج فقه العقود:

درس خارج فقه کلیات و مشترکات عقود (براساس کتاب فقه العقود)- به میزان دو سال درس هر روزه؛ هر جلسه یک ساعت.

مرحله دوم: دورۀ خارج فقه ابواب خاص:

فقه ابواب خاص اقتصادی همراه با مسائل مستحدثه-  به میزان دو سال درس هر روزه- هر جلسه به مدت یک ساعت و نیم(۲واحد)- به صورت آموزشِ پژوهش محور- (۴۰ واحد از ۵۰ واحد ) به شرح زیر خواهد بود:

 

ردیف

عنوان درس

ساعت در هفته

۱٫       

مکاسب محرمه

۵

۲٫      

بیع

۵+۵

۳٫     

قرض و ربا

۵

۴٫     

اجاره

۵

۵٫      

شرگت

۵

۶٫      

ضمان

۵

۷٫     

وکالت

۳

۸٫     

حواله

۲

۹٫       

رهن

۳

۱۰٫   

جعاله

۲

۱۱٫    

عقود جدید

۵

بخش دوم: دروس علم اقتصاد:

از آنجا که هدف این رشته امکان نظریه­پردازی درباره اقتصاد اسلامی نیست، دروسی که در این رشته در مباحث اقتصادی ارائه می شود به دانش­پژوه کمک می کند تا با موضوعات اقتصادی به صورت دقیق­ آشنا شده و آنان را پس از شناخت دقیق موضوعات با توجه به آثار آن، حکم مناسب را استنباط کنند.

این دروس در دو قسمت ارائه می گردد:

الف: دروس اکادمیک علم اقتصاد که به شرح زیر می باشد:

 

ردیف

عنوان درس

توضیحات

۱

کلیات علم اقتصاد ۱و۲   

شامل دروس کلیات و اقتصاد خرد و کلان به صورت توصیفی

۲

آمار   

 

۳

ریاضی

 

۴

مالیه عمومی  

 

۵

توسعه اقتصادی        

 

۶

اقتصاد ایران

 

۷

اقتصاد مالی

 

۸

پول و بانکداری

 

 

ب: دروس علم اقتصاد اسلامی شامل:

ردیف

عنوان درس

توضیحات

۱

بررسی تطبیقی مکتب و نظام اقتصادی

 

۲

 اقتصاد پول و بانکداری اسلامی

 

۳

اقتصاد مالی با تاکیدبر بازار سرمایه اسلامی

 

 

بخش سوم: دروس علم حقوق:

از آنجا که هدف این رشته تربیت فقیهانی است که توانایی تهیه و تدوین قوانین مورد نیاز جامعه اسلامی را در زمینه معاملات اقتصادی متناسب با نیازهای امروز داشته و بتوانند در مورد معاملات تازه ای که هر روزه در جوامع مدرن در حال ابداع است از نظر انطباق با موازین شرعی اظهار نظر کنند لازم است دانش پژوهان این رشته با دانش حقوق امروز به نحو عمیق آشنا شوند. دروس زیر با این هدف پیش بینی شده است.

این دروس به شرح زیر می باشد:

ردیف

عنوان درس

توضیحات

۱

مقدمه علم حقوق

 

۲

حقوق اساسی ایران

 

۳

حقوق تجارت ۱ و ۲

 

۵

مسئولیت مدنی

 

۶

حقوق اموال و اشخاص

 

۷

حقوق کار

 

۹

تحلیل اقتصادی حقوق

 

۱۰

مبانی حقوق اقتصادی 

 

۱۱

حقوق قراردادهای بین المللی و سرمایه گذاری خارجی

 

۱۲

روش تحقیق

 

 

بخش چهارم: دروس خارج فقه ابواب جدید اقتصادی

از آنجا که محققان این رشته باید آمادگی تولید دانش و نظریه پردازی در همه عرصه های مرتبط با تهیه و تدوین قوانین معاملاتی را برای جامعه امروز داشته باشند بخش مهمی از تلاش فقهی آنان معطوف به عرصه های فقهی نو پدید است که تا کنون برای فقها مطرح نبوده و حوزه های فقهی در آن به طور جدی ورود نکرده اند.

از این رو، فضلا و محفقان این رشته، پس از طی دو مرحله تلاش آموزشی و آموزشی پژوهش محور در طی ۴ سال تحصیلی، به مرحله پژوهش های عمیق در عرصه فقه های نو پدید که دو سال به طول می انجامد وارد شده و با هدایت برجسته ترین اساتید و محققان حوزوی و دانشگاهی مسلمان به کار پژوهشهای عمیق پرداخته و تولید علم در این عرصه را تجربه می کنند

عرصه های فعالیت علمی نوآورانه در این رشته به شرح زیر می باشد:

ردیف

عنوان درس

توضیحات

۱

فقه بازار مالی _ بانک مرکزی

 

۲

فقه بانک تجاری ۱و۲

 

۳

فقه بانکداری بین المللی

 

۴

فقه تامین مالی

 

۵

فقه ابزارهای پوشش ریسک

 

۶

فقه نهادهای بازار سرمایه

 

۷

فقه بورس بین الملل

 

۸

فقه بیمه

 

۹

فقه اوقاف و امور خیریه