ابوذر تهوری

 

چکیده

انکار اختیار مستلزم تردید نسبت به بسیاری از باورهای دینی و تزلزل اساس تعهدات و مسئولیت‌ها‌ی اجتماعی است. هرچند وجدان انسان، نمی‌تواند وجود اختیار را منکر شود، ولی فکر و ذهن او در مواجهه‌ی با شبهاتی که مطرح می‌شود، آرام نمی‌گیرد و در پی ارائه‌ی پاسخی در خور است. مهم‌ترین منشأهای شبهه‌ی جبر، عبارتند از: محتوای بعضی آیات و روایات، نتیجه‌ی بعضی از تحلیل‌ها و نظریات روانشناختی، نتیجه‌ی بعضی نظریات علوم زیست شناسی و ژنتیک و مقتضای بعضی از مسائل فلسفی. در این بین، دو منشأ بحث برانگیز شبهه‌ی جبر، مربوط است به دو مسئله‌ی دقیق فلسفی که عبارت است از: امتناع ارادی بودن اراده، و عمومیت قانون علیّت. به نحوی که فخر رازی مدعی است، اگر جن و انس جمع شوند، قادر به حل این شبهه نخواهند بود. در این نوشتار در مجموع، دوازده نظریه در حل این دو مسأله بیان شده است و به نوعی به بازسازی نظریه‌ی محقق نائینی و و رفع ابهامات و پاسخ به اشکالات آن پرداخته می‌شود. ایشان با واسطه دانستن اختیار به عنوان‌ یک فعل نفسانی و ادعای اینکه اختیار، مخلوق و فعلِ تولیدی نفس می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌باشد، طومار هردو شبهه را درهم پیچیده است. در نهایت ادعا شده که مرحوم امام که از جدی‌ترین منتقدین این نظریه تلقی می‌شود، در مقام پاسخ به این شبهات، شبیه‌ترین نظریه به نظریه محقق نائینی را ارائه نموده است.

 

کلید واژه‌

جبر فلسفی- عمومیت قانون علیّت- تسلسل اراده‌ها‌- واسطه اختیار- فعل نفس- اختیار.