چکیده

برائت یکی از اصول عملیه پرکاربرد در فقه است؛ زیرا فقیه هنگام شک در وجوب یا حرمت چیزی، می‌تواند با استناد به اصل برائت، واجب یا حرام بودن آن شیء را در ظاهر نفی کند. اصولیان برای اثبات برائت شرعیه در شبهات تحریمیه به روایات مختلفی من جمله حدیث حل استدلال کرده اند؛ مرحوم آخوند به جهت مختلف بودن صیغ روایات، منحصرا دلالت برخی روایات، مثل روایت مسعده بن صدقه را پذیرفته است.

دلیل ایشان، عمومیت عبارت « کل شیء لک حلال» است؛ زیرا عمومیتش شامل شبهات حکمیه تحریمیه هم می شود؛ اما این کلام ایشان قابل مناقشه است؛ زیرا وجود لفظ «بعینه» و «بینّه» در روایت و مثال های ذیلش، دلیل اختصاص آن به شبهات موضوعیه است.

دسته دوم روایات مثل روایت عبدالله بن سلیمان نیز به دلیل عبارت «فیه حلال و حرام» که ظاهر در انقسام فعلی شبهات است، مختص شبهات موضوعیه است.

یکی از مسائل علم اصول و سوال اصلی این تحقیق این است که اگر برائت در صورت عدم فحص و تعلم جاری شود استحقاق عقاب برای مکلف وجود دارد یا نه ، و اگر وجود دارد فقط در صورت مخالفت با واقع وجود دارد یا حتی در صورت موافقت با واقع هم اجرای برائت بدون فحص شخص را مستحق عقاب می کند.

حل این مساله به ما کمک می کند که وجوب تعلم و فحص ارزش ذاتی هم دارد یا فقط در عقاب به خاطر واقع موثر است. در این پژوهش سعی شده ادله تمام اقوال ذکر شود و جداگانه هر دلیل مورد بحث و نقد قرار گیرد لذا ابتدا اقوال را ذکر می کنیم سپس هر دلیل را جداگانه بررسی می کنیم و نهایتا قول به طریقیت فحص و استحقاق عقاب در صورت مخالفت با واقع پذیرفته می شود.